Bảng Tính: Câu Chuyện Về Cuộc Cách Mạng Trên Bàn Làm Việc

I. Nước Mỹ cuối thập niên 1970 – Những phòng làm việc chật chội và đống giấy tờ rối rắm

Những năm cuối của thập niên 1970, nước Mỹ đang cuốn mình trong những làn sóng đổi thay công nghệ, nhưng tại tầng trệt của nhiều tòa nhà văn phòng bề thế, tiếng lật giấy, tiếng máy tính tiền và tiếng gõ máy chữ vẫn chiếm lĩnh không gian. Tại những phòng làm việc chật chội, hàng đống hồ sơ giấy tờ chất cao ngang ngực, những nhân viên tài chính cặm cụi cộng trừ nhân chia từng con số, cố gắng theo kịp với nhu cầu quản lý ngày càng phức tạp của các công ty đang lớn mạnh.

Những chiếc máy tính lúc bấy giờ còn to lớn, đắt đỏ. Mọi phép tính đều được thực hiện thủ công với giấy, bút chì và cục gôm. Việc tổ chức, phân tích dữ liệu kinh doanh, dự toán ngân sách hay tính lợi nhuận phải trải qua nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần lễ. Nội dung mỗi bảng tính đều có nguy cơ bị sai sót chỉ vì một phép tính nhỏ bị gõ nhầm.

Chưa ai nghĩ rằng công việc này có thể được thực hiện dễ dàng, nhanh chóng hơn. Cho đến khi một câu hỏi lớn được đặt ra bởi một sinh viên Đại học Harvard tên Dan Bricklin.

II. Khoảnh khắc ý tưởng lóe sáng – Dan Bricklin và bài tập tài chính định mệnh

Năm 1978, Dan Bricklin là sinh viên khoa Quản trị Kinh doanh tại Đại học Harvard, Massachusetts. Một buổi tối mùa thu, Dan ngồi trong lớp học bài tài chính cùng các bạn, loay hoay với những phép tính chi phí và dự toán doanh thu trên giấy. Thầy giáo liên tục đổi các giá trị đầu vào của bài tập, bắt cả lớp phải tính toán lại từ đầu. Nếu chỉ thay đổi một con số trong bảng, mọi phép tính kéo theo phía sau đều phải sửa tay. Cảnh tượng này khiến Dan chợt nhớ tới công việc kế toán vất vả của cha mình những năm trước.

Hình ảnh cha ông, hàng giờ liền cặm cụi với từng dòng dữ liệu để tính lại mọi thông số, dần trùng khớp với mệt nhọc của mình và các bạn cùng lớp. Chính lúc ấy, trong đầu Dan lóe lên một ý tưởng khác thường: Sẽ ra sao nếu những bảng tính này có thể “sống”, tự động cập nhật và làm lại mọi phép toán sau mỗi lần thay đổi dữ liệu? Nếu có thể xây dựng một chương trình, tái hiện bảng tính trên màn hình máy tính, cho phép người dùng thay đổi giá trị và quan sát kết quả ngay lập tức, mọi thứ sẽ đơn giản và chính xác biết bao…

Ý tưởng về một phần mềm bảng tính điện tử – một dạng bảng mà mỗi ô có thể chứa dữ liệu hoặc phép toán, và các giá trị sẽ tự động cập nhật liên kết lẫn nhau – bắt đầu thành hình trong tâm trí Dan Bricklin. Ông biết mình cần làm gì tiếp theo.

III. Chặng đường biến ý tưởng thành hiện thực – Những đêm trắng của Dan và Bob

Không lâu sau, Dan Bricklin liên hệ với Bob Frankston, một chàng kỹ sư phần mềm thông minh, đang làm việc tại công ty Software Arts. Bob cũng nhìn thấy ngay tiềm năng khổng lồ của ý tưởng này. Hai người cùng nhau bắt tay vào việc, làm việc say sưa hàng tuần, hàng tháng, trong căn hộ nhỏ của Dan ở Cambridge.

Họ lựa chọn Apple II, một trong những máy vi tính cá nhân đầu tiên vừa xuất hiện trên thị trường làm nền tảng để phát triển phần mềm. Đêm khi thành phố đã ngủ yên, ánh sáng le lói từ căn phòng còn thức, tiếng bàn phím lạch cạch xen kẽ tiếng gió thu xào xạc ngoài cửa sổ. Dan và Bob căng mắt trên từng dòng mã máy, test từng tính năng, xử lý từng lỗi nhỏ nhặt nhất – tất cả nhằm xây dựng một chương trình mà bất kỳ ai cũng có thể sử dụng được.

Hai người phải giải quyết vô số thử thách công nghệ mà chưa ai từng nghĩ tới: Làm sao giả lập được một bảng lưới trên màn hình chỉ với độ phân giải thấp? Làm sao tạo ra các ô liên kết phép toán với nhau mà mỗi lần nhập lại, toàn bộ bảng tự động cập nhật tức thì? Làm sao để chương trình khởi động nhanh, thao tác đơn giản, bộ cài nhẹ đủ để chạy trên chiếc máy tính cá nhân bình dân?

Sau 6 tháng liên tục thức đêm trong cơn đam mê, tháng 10 năm 1979, sản phẩm mang tên “VisiCalc” – viết tắt của “Visible Calculator”, chiếc “máy tính có thể nhìn thấy” – đã thành hình.

IV. VisiCalc chào đời – “Killer App” đầu tiên của máy tính cá nhân

Ngày ra mắt VisiCalc, cả Dan và Bob mang một hộp đĩa mềm nhỏ đến triển lãm máy tính ở New York. Giới thiệu phần mềm với các doanh nhân, Dan vừa thao tác vừa giải thích: “Hãy thử thay đổi con số ở đây, xem toàn bộ bảng phía dưới sẽ thay đổi theo – nhanh như chớp!” Đám đông xúm lại quanh bàn trình diễn. Những cặp mắt vốn đã quá mỏi mệt với các bảng tính giấy như sáng rực lên.

Người ta không tin nổi vào mắt mình: Chỉ trong vài giây, mọi phép tính phức tạp có thể thay đổi hàng loạt chỉ bằng việc sửa một con số. Khái niệm làm lại bảng tính thủ công, dò từng dòng số đã trở thành quá khứ trong nháy mắt.

Chỉ trong vòng một năm, VisiCalc trở thành chương trình bán chạy nhất trên nền tảng Apple II. Hàng loạt doanh nghiệp mua máy tính cá nhân chỉ để sử dụng VisiCalc. Tạp chí Time gọi VisiCalc là “killer app” – chương trình giết chết những phương pháp cũ, thúc đẩy mạnh mẽ việc đưa máy tính cá nhân vào văn phòng.

V. Ý nghĩa – Sự thay đổi lớn lao vượt qua mọi kỳ vọng

Không chỉ giới kế toán, tài chính hay kinh doanh, mà sinh viên, giáo viên, thậm chí cả các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực khoa học, kỹ thuật cũng tận dụng tối đa ứng dụng này. Nhờ sự xuất hiện của phần mềm bảng tính, hàng triệu người có thể giải quyết các bài toán tổ chức thông tin, dự toán ngân sách, kiểm soát chi tiêu, phân tích số liệu mà chỉ với vài thao tác chuột. Sức sáng tạo và hiệu quả lao động tăng vọt – thời gian dành cho các phép tính lặp đi lặp lại giảm xuống còn một phần nhỏ, thay vào đó là thời gian lập kế hoạch, chiến lược hay sáng tạo các ý tưởng mới.

VisiCalc cũng đặt nền móng cho các chương trình bảng tính hiện đại như Lotus 1-2-3, Microsoft Excel sau này. Cuộc cách mạng bảng tính điện tử thực sự đã bắt đầu tại chính căn phòng nhỏ mà Dan Bricklin thức đêm bên bạn bè và những dòng mã máy khiêm tốn.

Trong thập niên 1980 và 1990, phần mềm bảng tính trở thành thứ không thể thiếu trên bàn làm việc ở khắp nơi trên thế giới. Tầm ảnh hưởng của nó thay đổi căn bản cách con người làm việc với dữ liệu số – từ quản lý chi tiêu gia đình đến hoạch định chiến lược quốc gia.

Đó là một hành trình dài của trí tuệ, lòng kiên trì, tinh thần khám phá và cả sự thấu hiểu những điều giản dị nhất trong nhu cầu cuộc sống con người.

VI. Kết

Từ căn phòng nhỏ tối giản tại Harvard năm ấy, Dan Bricklin và Bob Frankston đã mở ra một cuộc cách mạng thầm lặng. VisiCalc khởi đầu từ câu hỏi giản đơn của một sinh viên về sự mệt nhọc quanh đống giấy tờ, để rồi dẫn tới sự thay đổi khổng lồ trong cách thức làm việc của cả thế giới.

Bảng tính – dường như chỉ là công cụ – nhưng lại ẩn chứa bên trong biết bao niềm tin vào khả năng cải thiện cuộc sống từ sự sáng tạo của con người. Cuối cùng, với sự ra đời của bảng tính điện tử, máy tính cá nhân được tiếp thêm một đôi cánh vững mạnh, đưa thế giới công việc số bước vào một kỷ nguyên mới: Kỷ nguyên của sự nhanh nhạy, sáng tạo và vượt lên mọi giới hạn.